नेपालमा 'सस्तो दर' को महँगो मूल्य
काठमाडौं, पोखरा वा बुटवलका कुनै पनि टोलमा घुम्नुभयो भने तपाईंले एउटै दृश्य देख्नुहुनेछ: सडक किनारमा थुप्रिएका राता इँटा र खिया लागेका डन्डीहरू। धेरैजसो घरधनीहरूले ठेकेदारलाई सोध्छन्, "प्रति वर्ग फिट कति लाग्छ?" तर उनीहरूले विरलै सोध्छन्, "७.८ रेक्टरको भूकम्प आउँदा यी सामग्रीले कसरी काम गर्छन्?" वा "के यो कंक्रीटले तराईको ओस सहन सक्छ?"
नेपालमा हाम्रा निर्माण सामग्रीले दुईवटा ठूला चुनौतीहरूको सामना गर्नुपर्छ: तीव्र भूकम्पीय गतिविधि र मनसुन। नेपालको जलवायु र भूकम्पीय जोखिमका लागि उपयुक्त निर्माण सामग्री छनोट गर्नु भनेको भवन आचारसंहिता पालना गर्नु मात्र होइन, यो लचकता र ओस प्रतिरोधी विज्ञानलाई बुझ्नु पनि हो।
स्टिलको रहस्य: मजबूती भन्दा लचकता महत्त्वपूर्ण
नेपालमा धेरै मानिसहरू स्टिलमा 'FE 500' वा 'FE 500D' छापिएको हेर्छन्। हाम्रा भूकम्पीय क्षेत्रका लागि 'D' अक्षर सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ, जसको अर्थ 'Ductility' (लचकता) हो। ठूलो भूकम्प आउँदा स्टिल यति कडा हुनुहुँदैन कि त्यो झ्याप्पै भाँचियोस्; बरु त्यो नभाँचिकन लचकिएर ऊर्जा सोस्ने हुनुपर्छ।
- इलोन्गेसन (Elongation) चेक गर्नुहोस्: गुणस्तरीय TMT डन्डीमा कम्तिमा १४-१६% इलोन्गेसन हुनुपर्छ।
- कवाडीबाट बनेको स्टिल नकिन्नुहोस्: संरचनात्मक पिलरका लागि जहिले पनि 'Primary Producer' (खानीको फलाम प्रयोग गर्ने) कै डन्डी रोज्नुहोस्।
- भण्डारणमा ध्यान दिनुहोस्: यदि डन्डी तीन हप्तासम्म घामपानीमा बाहिरै रह्यो भने त्यसमा लाग्ने खियाले कंक्रीटसँगको पकड कमजोर बनाउँछ।
इँटा: पहाड र तराईका लागि फरक छनोट
काठमाडौं उपत्यकामा हामी परम्परागत रूपमा 'चिमनी इँटा' प्रयोग गर्छौं। तर, यी इँटाको तौलले घरको 'डेड लोड' (स्थायी भार) बढाउँछ। भूकम्पको समयमा घर जति गह्रौं हुन्छ, त्यसमा उति नै बढी शक्ति ठोक्किन्छ।
नेपालगन्ज वा चितवन जस्ता गर्मी ठाउँका लागि 'Autoclaved Aerated Concrete' (AAC) ब्लकहरू उत्तम विकल्प हुन सक्छन्। यी इँटा भन्दा तीन गुणा हल्का हुन्छन्, जसले गर्दा पिलर र बिममा भूकम्पीय भार कम पर्छ। साथै, यसले गर्मीमा घरभित्रको तापक्रम ३-५ डिग्री कम राख्न मद्दत गर्छ।
सिमेन्ट र पानीको भ्रम
धेरै नेपाली मिस्त्रीहरूलाई लाग्छ कि धेरै सिमेन्ट हाल्दा घर बलियो हुन्छ। यो गलत धारणा हो। पानी र सिमेन्टको सही अनुपात नमिलेमा कंक्रीटमा मसिना चिराहरू (Shrinkage cracks) पर्छन्।
- गारो र प्लास्टरका लागि PPC: पज्जोलोना सिमेन्ट (PPC) ले बिस्तारै शक्ति प्राप्त गर्छ र यसले ओसलाई राम्ररी रोक्छ।
- संरचनाका लागि OPC: पिलर र ढलानका लागि OPC ४३ वा ५३ ग्रेडको सिमेन्ट प्रयोग गर्नुपर्छ।
- क्युरिङ (Curing): नेपालको सुख्खा हिउँदमा कंक्रीट छिटो सुक्छ। ढलानलाई कम्तिमा १४ देखि २१ दिनसम्म भिजाएर राख्नुपर्छ।
वाटरप्रुफिङ: नेपालको मनसुन चुनौती
पोखरा जस्ता धेरै पानी पर्ने सहरहरूमा साधारण सिमेन्ट प्लास्टर मात्र पर्याप्त हुँदैन। जग र ढलानको समयमा नै कंक्रीटमा वाटरप्रुफिङ केमिकल मिसाउनाले भविष्यमा आउने ड्याम्पिङको समस्याबाट बच्न सकिन्छ। एउटा औसत साढे दुई तलाको घरमा यसका लागि सुरुमा ५० देखि ८० हजार खर्च गर्दा पछि लाखौंको मर्मत खर्च जोगिन्छ।
निष्कर्ष
सही निर्माण सामग्रीको छनोट वास्तु सिद्धान्त र आधुनिक इन्जिनियरिङको सन्तुलन हो। यदि तपाईं आफ्नो सपनाको घर बनाउने योजनामा हुनुहुन्छ र त्यसलाई वास्तुसम्मत र भूकम्प प्रतिरोधी बनाउन चाहनुहुन्छ भने, वास्तुवेद डिजाइन्स (Vastuveda Designs) लाई सम्पर्क गर्नुहोस्।
